Dziewięć żywotów Tomasa Katza

Dziś na warsztat biorę film pt. "Dziewięć żywotów Tomasza Katza", eksperymentalny film Bena Hopkinsa, w którym reżyser połączył kilka różnych inspiracji, wymieszał zagadkowy styl Davida Lyncha, humor rodem z Monty Pythona, trochę absurdalności Franza Kafki, a następnie zapodał nam to w montażu rodem z MTV, podlanym różnymi zabawami z formą (np. część inspirowana niemym kinem). Wyszedł wysokooktanowy koktajl, choć sądząc z opinii, jakie zebrał film — dla wielu niestrawny, niestety. Efektem tego jest wysoka niszowość filmu, której zawdzięczam brak jakichkolwiek interpretacji. Na ogół zanim coś tu napiszę, zapoznaję się z różnymi analizami, którymi obficie się posiłkuję. A tym razem nic, nawet komentarze na stronach typu Filmweb były mało pomocne (trochę lepiej na IMDb). Tym samym przeprowadzanie analizy oraz interpretacji spada na mnie. Zapnijcie pasy.

Standardowo informuję Szanownych Czytelników, że tekst będzie zawierał wiele spojlerów. Podobno ciężko opowiedzieć za dużo o tym filmie, ale mimo wszystko ostrzegam. Zamierzam osiągnąć tę granicę. Trudność wynika po części z faktu, że film jest bardziej doświadczeniem audio-wizualnym, niż klasyczną fabułą.

Słowo wstępne: produkcja

Zanim wezmę się do roboty, oddam głos samemu reżyserowi, który powiedział, że film nie ma głębszego sensu. Nadto kręcenie było praktycznie w całości improwizowane. Ekipa jeździła po Londynie, aż nie trafiła na fajne miejsce, gdzie kręciła kolejny fragment swojej układanki. Scenariusz oczywiście istniał i pierwotnie film miał być czarną komedią inspirowaną niemym kinem oraz filmami Chaplina, ale jak można samemu doświadczyć — niewiele z tego zostało. Zatem film nie ma wewnętrznego przesłania, które reżyser chciałby nam przekazać. Nie oznacza to jednak, że nie opowiada on żadnej historii. Nawet jeżeli układ scen można porównać do rzuconych na stół bierek, to nic nie stoi na przeszkodzie, żeby zobaczyć, w jaki obrazek się układają. Innymi słowy: moja interpretacja będzie tylko moją interpretacją, niczym więcej.

Główne postaci

Film posiada dwie główne postaci, wokół których obraca się akcja. Obydwaj spotykają się ze sobą pod sam koniec filmu.

Tomas Katz

Taksówkarz jadący drogą M25 wokół Londynu ("droga bez końca", jak wyjaśnia taksówkarz antagoniście) zatrzymuje się, żeby zabrać stojącego na poboczu dziwnego pasażera ubranego w XIX-wieczny płaszcz. Mężczyzna wsiada do taksówki i obydwaj zaczynają rozmawiać. Nic niezwykłego, ecie-pecie. Pasażer, zapytany o to, co robi, odpowiada: "Kroję ludzi i badam ich sny", po czym opowiada taksówkarzowi jego powracający koszmar. Następnie dzieje się coś dziwnego — mężczyźni zamieniają się miejscami. Przybysz z kanałów (które z zewnątrz wyglądają jak dziura w ziemi przykryta pokrywą od kubła na śmieci) przejmuje osobowość i rolę taksówkarza, podczas gdy tamten ląduje na miejscu dla pasażera ubrany w ww. śmieszny płaszcz z XIX wieku.

Tajemniczy mężczyzna rusza do Londynu, gdzie zmieni się jeszcze w 8 kolejnych osób, po drodze zaprowadzając chaos w mieście. Jego działania zbiegają się z nadchodzącym zaćmieniem słońca. Mężczyzna, który pod koniec filmu przedstawi się jako Nie, po taksówkarzu będzie ministrem rybołóstwa, zarządcą londyńskiego metra, dzieckiem, starcem, autorytetem w telewizjnym talk-show, operatorem londyńskiego monitoringu, pomnikiem generała Nelsona oraz na końcu niewidomym inspektorem policji. Z każdej kolejnej osoby zdaje się wysysać jej zdolności i osobowość. Jako każda z postaci dokona małego zamieszania, powiększając narastający w mieście chaos. Duże tutaj brawa dla Thomasa Fischera, który kapitalnie wciela się w kolejne postaci, każdej nadając inny zestaw min i sposób mówienia.

Nigdzie podczas filmu nikt nie nazywa go Tomasem Katzem. To imię i nazwisko nie pojawia się również nigdzie podczas filmu. Jedyna wypowiedź o nim jako o nim należy do duchowego przewodnika, mówi on, że Tomas "przyszedł zakończyć tu kilka spraw".

Jest to wcale nierzadki motyw — osobnik, który przybywa z daleka (ogólnie: z zewnątrz), żeby rozliczyć się w paru kwestiach. Pamiętam to choćby z "Pewnego razu na Dzikim Zachodzie", gdzie bezimienny bohater (ochrzczony przez Chayenne'a panem Harmonijką) przybywa zemścić się na dawnej krzywdzie. Tak i tutaj Tomas Katz przybywa dokonać rozliczenia z ludzkością.

Niewidomy inspektor

Poczynania Tomasa Katza wydają się być niezauważone przez nikogo. Tajemniczy przybysz zmienia kolejne wcielenia jak rękawiczki, a jednak prawie nikt nie zwraca na to uwagi. Pierwszą osobą, która się z tego wyłamuje, jest ktoś związany z ministrem rybołóstwa (może asystent), który pyta, co się z nim stało, jednak krótkie spojrzenie Tomasa Katza powoduje, że nagle wszystko mu pasuje. Drugą osobą jest niewidomy inspektor policji, który ma rozwinięte zdolności parapsychiczne i kontaktuje się ze światem duchowym (zwanym tu sferą astralną — astral plane). On jako pierwszy i jedyny wyczuwa, że coś jest nie tak i próbuje temu przeciwdziałać. Posługuje się przy tym bardzo nietypowymi metodami: kontaktuje się z przewodnikiem ze świata duchowego czy używa tablicy Ouija. I może właśnie dlatego udaje mu się cokolwiek ustalić.

Pomimo iż panowie spotykają się na końcu, to zaraz na początku filmu inspektor wsiada do taksówki, z której właśnie wysiadł Tomas. Po dotknięciu kierowcy (który chwilę wcześniej był ministrem rybołóstwa) doznaje wizji, w której widzi umierające astralne dziecko reprezentujące istnienie. Wie, że musi zrobić wszystko, by do tego nie dopuścić. Tym, co odróżnia inspektora od pozostałych, to brak wzroku. Być może dlatego nie popada w obłęd, jak reszta świata. Możliwe też, że ociemnienie pozwoliło mu rozwinąć pozostałe zmysły (również te mistyczne).

Narastający chaos

Przyjrzyjmy się kolejnym poczynaniom (wcieleniom) Tomasa Katza:

Taksówkarz. Służy Tomasowi, by wezwać wszystkie taksówki z miasta do jednego miejsca i w ten sposób zniszczyć londyńskie drogi. Do taksówki wsiada minister rybołóstwa, z którym Tomas Katz się zamienia.
Minister rybołóstwa, który jest sfrustrowany piastowanym stanowiskiem. Na spotkaniu z przedstawicielami Gwupigrubynudnylandii (polski akcent) Tomas ogłasza wojnę z Dalekobliskim Wschodem.
Zarządca metra, który marzy o zdobyciu władzy nad całym światem poprzez dołączenie go do rozrastającej się sieci londyńskiego metra. Wcielając się w niego, Tomas przekształca metro w środek transportu ludzi na sąd ostateczny. W istocie metro znika (podwładny Cuthbert donosi niewidomemu inspektorowi, że funkcjonariusze nie mogą znaleźć ani jednego wejścia do metra).
Dziecko, któremu zmarło tamagotchi i boi się, że będzie kiedyś stare i niedołężne (wyznane w konwencji kina niemego). W tym wcieleniu Tomas wznieca bunt wśród dzieci, które podpalają szkołę.
Starzec, któremu doskwierała starość. W przebraniu starca Tomas dociera do banku, gdzie każe przelać wszystkie pieniądze ze skarbu państwa na prywatne konto, co powoduje implozję rynku ("okazało się, że wszyscy są zapożyczeniu u wszystkich i nikt tak naprawdę nic nie ma").
Kobieta (autorytet) ze specjalnego kryzysowego programu w telewizji, która próbowała ratować tradycyjne wartości poprzez przywiązanie swoich dzieci do kaloryfera celem uchronienia przed zgubnymi wpływami z zewnątrz. Przemiana w nią nie jest pokazana. W pewnym momencie prowadzący program kryzysowy (o którym będzie w dalszej części tekstu) zacina się, powtarzając wciąż jedno słowo. Wyrywa go z tego Tomas, który jest już tą kobietą, poprzez uderzenie w plecy. Następnie proponuje rozwiązanie obecnej sytuacji (którą jest już wielki chaos) poprzez zniszczenie odbiorników telewizyjnych oraz uśmiercenie dzieci przy pomocy specjalnego kamertonu. Warto zwrócić uwagę, że matka z pokazanego mieszkania bardziej przejmuj się telewizorem niż śmiercią pociechy.
Operator londyńskiego monitoringu. Posłużył Tomasowi do dotarcia do Dave'a (o którym również będzie później) i obdarzenia go niszczącą mocą, która sprowadza koniec na ludzkość.
Pomnik generała Nelsona. Wydaje mi się, że postać ta pojawia się tylko po to, żeby wypełnić liczbę osób w tytule (może nawet niepotrzebnie, ponieważ to zestawienie nie obejmuje pierwszego wcielenia — osobnika, który w staroświeckim płaszczu wyszedł z "kanałów"). Na białym koniu Tomas udaje się w chmurach do miejsca, gdzie odbywa się finał.
Niewidomy inspektor, który chciał powstrzymać koniec świata. Do spotkania obydwu panów dochodzi, kiedy już jest posprzątane. Tomas wyjaśnia inspektorowi, że ten nie mógł nic zrobić. Dokonuje się ostatnia zamiana, ta jest moim zdaniem jednak inna od poprzednich o tyle, że w ostatnim wcieleniu Tomas nie robi już nic. Zamienia się w inspektora i odchodzi. Inspektor (w ubraniu generała Nelsona) wiesza znalezione przed chwilą martwe astralne dziecko reprezentujące istnienie na pętli. Co prawda, inspektor musiał zginąć, usunięty przez Dave'a, ale nawet w tym stanie mógł stanowić zagrożenie dla Tomasa Katza, toteż ten... dał mu wzrok, pokonując w ten sposób.

Warto zwrócić uwagę na to, że kolejne zamiany mają różny wpływ na kolejne osoby. Trzy pierwsze (taksówkarz, minister, szef metra) kończą wydrążone i otępiałe, z dzieckiem jest trochę lepiej, podczas gdy starzec zamieniony w dziecko zdaje się dobrze bawić. Nie wiadomo, jak kończy starzec, ponieważ nie pokazano przemiany w kobietę z programu telewizyjnego, nie było również czasu na kolejne osoby, ale być może Tomas, który zmierzał do Londynu, nie miał wcale gotowego planu, tylko wykonał serię 9 przeskoczeń z jednej osoby do drugiej i każdą traktował jako okazję do powiększenia chaosu.

Ciekawy jest charakter działań Tomasa Katza, który jest nie tyle sprawcą wydarzeń, co bardziej katalizatorem. Przyszedł zakończyć kilka spraw. Pokazuje to, jak kruchą konstrukcją jest nasza cywilizacja, gdzie kilka nierozważnych decyzji może doprowadzić do całkowitego załamania. Najbardziej widocznym dowodem jest wypowiedź w telewizji po przelaniu całego skarbu państwa na prywatne konto: "rynek implodował, okazało się, że wszyscy byli zapożyczeni u wszystkich i nikt nic tak naprawdę nie ma". Wypisz, wymaluj, kryzys bankowy w USA z 2008 roku.

Specjalny program w telewizji

Czytałem kiedyś taki tekst, co by robiły poszczególne kontynenty, gdyby przyszedł koniec świata czy coś takiego. Pamiętam tylko koniec, który brzmiał: "Europa siada do rozmów". No właśnie, w filmie widzimy specjalny program kryzysowy, gdzie zaproszeni do programu goście — autorytety, jak rozumiem — próbują powiedzieć coś o wydarzeniach, ale gadają głupoty (wypowiedź rabina o kluskach), albo silą się na jakieś pseudointeligentne wypowiedzi. Z rabinem jest w ogóle ciekawa sprawa, ponieważ prowadzący audycję informuje widzów, że znanego rabina wykopano z ziemi, bo zmarł 2 lata wcześniej. Choć trzeba przyznać, że pod koniec rabin daje nam diagnozę. W końcu to rabin.

Cała ta seria cięć ze studia (motyw godny Monty Pythona) jest bardzo dobrą satyrą na programy z serii gadające głowy. Doskonałe odwzorowanie poziomu, na jakim jest obecna telewizja (a przecież film ma 10 lat już!).

Ostatni akapit, który nie powinien być traktowany jako podsumowanie

Jako się rzekło na początku film nie ma głębszego sensu, niemniej udało mi się wyodrębnić oraz opisać kilka elementów, które mnie szczególnie ujęły, choć trzeba pamiętać, że przede wszystkim ujmuje całość, chłonięta jak najlepszy narkotyk. Polecam film specyficznym ludziom.

Dodatkowe materiały

Strona oficjalna filmu, na której można zapoznać się z dodatkowymi materiałami, m.in. nt. niewidomego inspektora czy kobiety z programu telewizyjnego.
Wywiad z Benem Hopkinsem na Netribution, z którego można dowiedzieć się kilka ciekawych rzeczy o filmie, jak i robieniu filmów.

Krazov

Tajemniczy mężczyzna rusza do Londynu, gdzie zmieni się jeszcze w 8 kolejnych osób, zaprowadzając chaos w mieście