Broken Flowers

Uwaga! Mam zamiar dość dokładnie omawiać fabułę, więc jak nie widzieliście, a chcecie, to lepiej przeczytajcie tę notkę po seansie, nie na odwrót.

Wstęp (nie na temat)

Pamiętam, jak kiedyś wyobrażałem sobie w czasach nastolęctwa, że zostanę muzykiem i nagram super płytę. I nie chodzi mi o wykonanie, a koncepcję. Oprócz piosenek miały być tam sample jakichś audycji radiowych, fragmenty rozmów etc., żeby uczynić ją czymś więcej niż zbieraniną piosenek, concept albumem z prawdziwego zdarzenia. Kiedy już to sobie obmyśliłem, stwierdziłem, że coś takiego nie tylko istnieje, ale jest w moim posiadaniu — mowa tu o EP-ce Marilyna Mansona pt. "Smells Like Children" z oprawą rodem z fabryki Willy'ego Wonki (który to film jest ulubionym Maniego). Nie, żebym się zawiódł specjalnie, bo muzykiem nie zostałem i krótko w to wierzyłem, ale jednak takie ukłucie, że się nie było tym pierwszym. O prawdziwym zawodzie może mówić za to Michael Stipe z R.E.M., który wymyślił sobie wystawę zdjęć z lotnisk. Chciał oddać tę mieszaninę ludzi wszystkich ras i wyznań. Tak sobie o tym marzył, planował to, aż trafił na taką wystawę. Nie ma co. W post-modernizmie trudno być oryginalnym z jakimś pomysłem. A skoro o post-modernistach mowa, to możemy gładko i płynnie przejść do Jima Jarmusha. Dlaczego? Otóż kiedy chodziłem do liceum, a MTV puszczała reklamy dżinsów Leviego Straussa z Flat Erikiem i Angelem, które pełne były takich dłużyzn i dla niektórych krępującej ciszy. I wtedy zamarzyłem sobie, żeby zrobić taki film. W którym nic by się nie działo, bohaterowie byliby nijacy, otoczenia tak samo, a całość miałaby klimat. I jak się domyślacie, Jarmusch zrobił taki film. Nie boli mnie to specjalnie, bo moja kariera jako reżysera miała ostatnio lekki przestój. Ale do rzeczy.

Streszczenie

Głównym bohaterem jest Don Johnston, który kiedyś — choć ciężko w to uwierzyć, patrząc na niego — rasowym uwodzicielem. Obecnie wiedzie nudne, choć dostatnie i bezpieczne życie. Już na początku odchodzi od niego aktualna dziewczyna, Sherry. Jednocześnie dostaje list w różowej kopercie, z którego dowiaduje się, że dwadzieścia lat temu spłodził syna, który niedawno ruszył w poszukiwaniu ojca i żeby Don się nie zdziwił, kiedy w drzwiach jego domu pojawi się dorodny młodzieniec, gdyż ma dociekliwego potomka. List odczytuje na głos swojemu sąsiadowi, który jest przeciwieństwem Dona — ma jedną żonę, piątkę dzieci, trzy prace, do tego jeszcze znajduje czas na siedzenie w Internecie na stronach detektywistycznych i pisanie powieści kryminalnych. Winston od razu zapala się do odnalezienia autorki listu, która nawet nie raczyła się podpisać. Don jest sceptyczny — od początku twierdzi, że to tylko czyjś żart i nie należy go traktować zbyt serio — ale wcale nieprzymuszany sporządza listę pięciu potencjalnych autorek listu. Winston sporządza mu plan działania, rezerwuje bilety lotnicze, pokoje w hotelach, samochody do wypożyczenia, nawet nagrywa płytę do słuchania podczas jazdy i w ten sposób ostatecznie zmusza Dona — niby niechętnego — do odbycia podróży. Don odwiedza więc cztery kobiety i składa kwiaty na grobie piątej tylko po to, żeby odkryć, że to żadna z nich. Na koniec — już po powrocie — spotyka chłopaka, któremu funduje jedzenie, myśląc, że to jest właśnie jego syn. Szybko okazuje się, że jednak nie i tu film się kończy.

Don Johnston

Tyle? — spyta ktoś. Ano tyle. W warstwie dosłownej filmu. Nie zapominajmy jednak o post-modernizmie. Już od początku mamy pierwsze oczko puszczone do widza — Don ogląda w telewizji jakiś czarno biały film, gdzie odbywa się akurat pogrzeb Don Juana, sam Don Juan zaś jest tam obecny (jako że jego śmierć była najwidoczniej sfingowana), stwierdzając nawet, że bardzo ma udany pogrzeb. Tam Don i tu Don, reżyser zdaje się nam coś sugerować; podobny motyw stosował już w swoim poprzednim pełnometrażowym filmie, czyli "Ghost Dogu". Wg niektórych inspiracji Don Johnston jest już jakby martwy, przez swoje bierne wycofanie z życia. Podkreślane jest to przez kilka scen, jak chociażby w scenie z szampanem, który jest niejako dla niego niedostępny. Idąc dalej: niby nieżyjący Don odbywa podróż po swojej przeszłości, coś w rodzaju podsumowania swojego życia. Po co? Do tego jeszcze wrócimy na końcu, najpierw przejdźmy z Donem jego drogę krzyżową. Oczywiście, trzeba pamiętać, że to tylko taka figura i nie można tego traktować dosłownie; Don żyje i nie wprowadzajmy do filmu elementów nadprzyrodzonych.

Żyje, choć wcale tym życiem nie tryska. Jest milczący, mało kontaktowy, miejscami sprawia wrażenie jakby nie umiał skonstruować zdania złożonego. Don jest zamknięty w skorupie, nie uśmiecha się, wiecznie ma ten sam wyraz twarzy. (Czasami jest to rozbrajające, trzeba przyznać.) Choć jednocześnie należy podkreślić fakt, że nie wygląda, jakby mu to przeszkadzało. Niektórzy, z drugiej strony, widzą w nim filozofa, mędrca rodem z Dalekiego Wschodu, który osiągnął zrozumienie. Pasowałoby to do pochodzącej stamtąd zasady zachowania milczenia: "Mądremu nie trzeba nic mówić, głupi i tak nie zrozumie". I taki jest Don — nie mówi więcej niż to jest potrzebne, a czasami nawet jeszcze mniej. Również rozmowa z domniemanym synem podsuwa taką interpretację, kiedy przedstawia swoje spojrzenie na życie, pokrywające się z filozofią buddyjską (co zauważa zresztą sam domniemany syn).

Bill Murray świetnie sobie radzi z tą rolą. Spotykam się z porównaniami do "Między słowami", ale to chyba ze względu na cichy sposób bycia Dona i Boba Harrisa. Nic bardziej mylnego — Bob był trochę zblazowany, ale tryskał humorem, wciąż rzucał jakieś ironiczne komentarze. Don — nic, jeżeli nie liczyć kilku odpowiedzi w tym tonie i to raczej wymuszonych.

Kiedy pojawia się list, pomimo iż Don trochę nazbyt ostentacyjnie deklaruje niechęć do pomysłu Winstona (tutaj świetny Geoffrey Wright) i prosi o porzucenie tematu, to bez żadnego szemrania sporządza listę kochanek. Winston w przeciwieństwie do swojego sąsiada ma tyle energii, że napędza i jego. Don ubiera się zgodnie z zaleceniami swojego pomocnika, obiecuje zwracać uwagę na różowe elementy, obecność maszyny do pisania, kupować różowe kwiaty i rusza.

Podróż (pośmiertna) Dona

Laura

Pierwsza kochanka, Laura, grana przez Sharon Stone (wymieniam aktorki, ponieważ role były pisane pod każdą z nich, tak samo zresztą jak postać Dona), jest łatwym spotkaniem. Zaprasza go na obiad, a nawet do łóżka. Ważniejsze jest jednak to, że po raz pierwszy możemy zobaczyć legendarnego Dona w akcji z kobietami. I co? Żaden z niego Don Juan. Zmywa się, kiedy córka Laury, nastoletnia Lolita, zaczyna paradować nago po domu; tak samo wymyka się rankiem z łóżka jej matki. Czy tak się zachowuje człowiek, który łamał kobiece serca? Nie bardzo. Prędzej można by sądzić, że był uwodzony, że pomimo swojej biernej postawy, a może właśnie dlatego, był atrakcyjnym celem dla kobiet. Ile mogły trwać w ogóle takie związki, skoro aż pięć kobiet może być matkami 19-letniego syna? Możemy się tylko domyślać. (Jego bierność ujawnia się, kiedy opowiada o swojej pracy, opowiadając, że jakoś tak wyszło.)

Na marginesie mówiąc, Jarmusch sięga tu do Nabokova. Nie chodzi tylko o imię, ale o jakie wypowiada. Na dzień dobry mówi, że ma na imię Lolita, niektórzy mówią na nią Lola, ale ona woli po prostu Lo. Są to słowa samego Humberta Humberta z początku "Lolity". Dochodzi do zamiany miejscami. Nakbokovowa Lolita była z początku nieświadoma swojej roli, tutaj to ona rysuje swoją rolę (przypominam, że książka to taki wielki monolog i że narrator opisuje w niej swoje wyobrażenie Lolity, na tym polega urok tej książki — że jego nemezis wcale taka nie musiała być; w filmie z 1997 roku się to zupełnie zatraca). Służy to, jak mniemam, podkreśleniu roli kobiet w życiu Dona.

Dora

O ile z Laurą było tak średnio, tak potem jest już tylko lot koszący w dół. Dora, druga dziewczyna, okazuje się być zasadniczą i konwencjonalną kobietą, która żyje w wielkim, pretensjonalnie urządzonym domu (szczególnie zwraca uwagę obraz domu, w którym są, na ścianie!). Trochę inaczej mąż, który sprawia wrażenie po pierwsze żyjącego trochę pod pantoflem, a po drugie zupełnie nie orientującego się w sytuacji. Dora taktownie, acz stanowczo próbuje się odcinać od Dona. Widać to przy pytaniu o perły (Don się pyta, czy to on je kupił), a także przy zdjęciu z przeszłości (tu już idzie mu lepiej, ponieważ to on był autorem, choć wydaje się, że niełatwo przychodzi Dorze przyznanie tego). Dorę gra Frances Conroy znana — również w Polsce — z roli matki z "Sześć stóp pod ziemią". Tam co prawda zaczyna od postawy podobnej do filmy, choć z biegiem czasu wyswobadza się spod ciężaru własnych zasad. Tutaj ma tylko epizod i świetnie wykorzystała doświadczenie nabyte w serialu.

Carmen

Następna jest Carmen, która jest "komunikatorem" ze zwierzętami. Rozumie je. Jej kot, Ramon, rozgryza Dona po pierwszym spojrzeniu. Carmen też nie w smak spotkanie z Donem — po pierwszym więc efekcie, że był całkiem miłym gościem, zaczynamy się przekonywać, iż jednak nie — ale zwróćmy uwagę na historię, jaką opowiada Donowi o tym, skąd się wzięły jej zdolności. Od jej pierwszego psa imieniem Winston. Winston pojawia się więc jako motywator Dona, który chce zmienić jego życie, i jako pies, który zmienił życie Carmen. [Po latach nie przypisuję temu elementowi takiej wagi. Jim Jarmusch robi sobie jaja i myli trop.] Carmen jest coraz bardziej zirytowana, widać, że odrobina grzeczności, jaką miała dla Dona, dość szybko się wyczerpała. Spotkanie kończy zazdrosna dziewczyna Carmen (w tej roli Chloe Sevigny). Jak sądzę, dziewczyna. Nie jest to podane wprost, ale wciąż sprawia wrażenie zazdrosnej, ukradkowo dotyka Carmen, a najbardziej wymowne jest, kiedy odnosi kwiaty od Dona.

Penny

I wreszcie ostatnia żyjąca dziewczyna, Penny, grana przez Tildę Swinton. Tilda nie jest specjalnie znana w Polsce, na pewno epizodycznie pojawiała się w "Vanilla Sky", następnie jako femme fatale w "Młodym Adamie" (całkiem wbrew warunkom, ponieważ zdarzało się już, że Tilda — która nie używa na codzień makijażu — była brana za mężczyznę), a ostatnio w "Constantine", gdzie stworzyła androgyniczną kreację archanioła Gabriela. Tutaj jest umalowana i rozczochrana, i poza kilkoma wkurzonymi pytaniami, z których wynika, że nie rozstali się z Donem w przyjaznej atmosferze (ostatecznie upada mit stworzony przez Laurę), sprowadza swojego chłopaka, który jako prosty typ przemawia do Dona językiem, który sam najlepiej rozumie — pięścią. Wg jakieś internetowej komentatorki, Donowie tego świata zasługują właśnie na coś takiego. Don oczywiście budzi się gdzieś w szczerym polu pobity itd., ale zwróćmy uwagę, że i tutaj tak naprawdę nic aktywnie nie prowokuje. Po prostu się pojawia. Jego przeszłość robi resztę. W końcu Don tylko ją odtwarza.

Michelle

Jeszcze tylko wizyta na cmentarzu, gdzie Don może zachować się jak najlepiej potrafi, czyli po prostu milczeć. I to już koniec podróży po przeszłości.

Powrót i domniemany syn

Wraca do teraźniejszości. Składa Winstonowi raport ze śledztwa, pokazuje list, jaki znalazł po powrocie — ale od Sherry, na innej papeterii, chociaż też różowej, i Winston ucieka do pracy. Za to Don dostrzega za oknem chłopaka, którego widział wieczór wcześniej na lotnisku. Wychodzi i zagaduje do niego, kupuje kanapkę, rzuca mądrością o teraźniejszości (w skrócie: "przeszłości już nie ma, teraźniejszości jeszcze nie ma, więc teraźniejszość jest jedynym, co mamy"; buddyzm jak nic), po czym niezręcznie przechodzi do stwierdzenia: "Wiem, że myślisz, że jestem twoim ojcem", co chłopaka płoszy. W panice ucieka. Don goni go przez chwilę. Po raz pierwszy w filmie mamy okazję zobaczyć, że Donowi na czymś zależy. Że się stara. Mówi coś od siebie. Ale to tyle. Szybko zatrzymuje się, żeby odprowadzić uciekającego chłopaka wzrokiem. Jak na zawołanie pojawia się samochód, gdzie od strony kierowcy widzimy pucusia w bluzie z paskami na rękawach (taką samą miał poprzedni i takie same ma Don). Koniec.

Dla niektórych film tu się urywa. A tymczasem pośród kilku lewych tropów pozostawionych nam przez żartownisia Jarmuscha, jest kilka trafnych, które pozwalają nam dostrzec zamysł reżysera.

List

Zacznę od listu. Jak można dowiedzieć się z dodatków na DVD, Jarmusch na potrzeby filmu napisał cztery różne listy, dla każdej z aktorek. Z każdego z tych listów wynikało, że to ta kobieta napisała list. Tak też wszystkie grały. Na koniec z czterech listów powstał piąty, ten który można zobaczyć w filmie. To dość istotna informacja, ponieważ wynika z niej, że wcale nie chodziło o list i żadnego syna. Odrzucam stanowczo interpretacje jakoby list napisali:

Don, choć kusząca jest perspektywa, żeby uznać, że potrzebował pretekstu do odbycia swojej podróży; jest to o tyle naciągane, że o liście żadna z kobiet się nie dowiaduje,
Winston, który niejako chce zmotywować swojego sąsiada do życia; Winston ma dość zagadek kryminalnych na głowie, żeby bawić się w takie historie, poza tym: jest na to zbyt poczciwy,
Sherry w ramach odegrania się na Donie, lecz znowuż: interpretacja ta opiera się na tym, że drugi list, już od niej, jest na różowej papeterii; po co miałaby odgrywać się przed rozstaniem? (no w chwili rozstania) jasne, mogła chcieć zobaczyć minę Dona, który czyta list, ale moim zdaniem jest to brnięcie w ślepy zaułek.

Najprawdopodobniej rację miał główny (anty)bohater, stwierdzając, że to czyjś żart. Po co więc był list? Być może, ktoś chciał się odegrać za przeszłość? Jak można się przekonać w trakcie filmu — Don pozostawia po sobie mnóstwo złych wspomnień.

Fakt, że sam Jarmusch poplątał sytuację, jest dla mnie decydujący. Zatem po co była ta cała podróż?

Memento

To jest film o tym, że do przeszłości nie ma powrotu, nawet w formie gościa, obserwatora. Przeszłość jest ogrodem, do którego nie mamy wstępu. Don więc wraca do punktu wyjścia. Jarmush bawi się konwencją filmu drogi, robiąc de facto antyfilm drogi. Film, gdzie droga ani o jotę nie przybliża go do celu. I nie mówię tu o odnalezieniu syna, bo to jest ten literalny cel drogi w filmie. W filmie drogi prawie nigdy nie chodzi o miejsce, do którego się jedzie, ale o samą drogę — bo ona zmienia bohaterów. Ale nie Dona. Wraca taki sam, jak wyjechał. I dopiero na miejscu odkrywa, że — jak napisano w "Charakterach", a co wiem z Filmwebu — ojcostwo nie jest nagłym darem, nie spada z nieba. Że jak się przespało, tudzież biernie przestało życie, to nic się nagle nie stanie. Nie ma tu amerykańskiego happy-endu, nie żyli długo i szczęśliwie. Znacznie bliższe to życiu niż jakieś sentymentalne banały z hollywoodzkich produkcji "ku pokrzepieniu serc" (oni nie mieli socrealizmu, który na takim podejściu do sprawy skończył jak Uroboros). Ktoś napisał w Internecie, że nie chce drugi raz oglądać tego filmu, bo jest dołujący. Ale może warto go potraktować jako swoiste memento. Nie memento mori, a memento vitae.

Memento vitae, Donowie tego świata, bo w przeciwnym wypadku skończycie jak ten filmowy — na rozstaju dróg i widzącego w każdym napotkanym chłopaku coś, co Was już nigdy nie spotka.

Krazov

To film o tym, że do przeszłości nie ma powrotu, nawet w formie gościa, obserwatora