Arytmetyka żartu

John i Mary żyli szczęśliwie przez 20 lat. Potem się poznali.

Dlaczego dowcip śmieszy? Bo jest śmieszny, to proste. A gdyby zejść głębiej?

Struktura dowcipu

Każdy dowcip składa się z trzech części:

Wprowadzenie.
Pułapka semantyczna.
Rozwiązanie.

W kawale z pierwszego akapitu pierwsze zdanie spełnia punkty 1 oraz 2 jednocześnie. Jego celem jest stworzenie wrażenia, że John i Mary żyli razem przez 20 lat i byli szczęśliwi. To nie wynika z tego zdania, ale odbiorca daje się nabrać. Tym samym wpada w pułapkę semantyczną. Wtedy przechodzi się do punktu trzeciego — w drugim zdaniu odbiorca dowiaduje się, że się pomylił. Zaczyna się śmiać. (W teorii.)

Kawały różnią się długością, ale zawsze składają się z tych trzech etapów.

Po co człowiek się śmieje?

Śmiech jest drugą reakcją na nowe wydarzenie. Wyobraźcie sobie taką sytuację (uproszczoną): człowiek wchodzi do ciemnego pomieszczenia. Odczuwa pierwszą w kolejności emocję — strach. Strach podsuwa różne wizje, które go potęguja. W ciemności widzi różne rzeczy, których nie ma. Nagle zapala się światło i okazuje się, że to tylko produkty jego wyobraźni. Wtedy pojawia się druga emocja — śmiech.

Śmiech rozładowuje napięcie. Jedna z teorii mówi, że śmiech to produkt uboczny złej oceny sytuacji. Kiedy siły mózgu zostają zaangażowane w pewne procesy myślowe i nagle okaże się, że jest to fałszywy trop, mózg odłącza utworzone połączenia jako dłużej niepotrzebne, a zgromadzone napięcie rozładowuje właśnie śmiechem.

Podobnie ma się rzecz z łaskotkami. Człowiek reaguje na dotykanie go, co jest pozostałością po dawnych, jaskiniowych czasach, kiedy musiał być czujny, bo coś mogło go zaatakować. W przypadku, kiedy dotyka nas ktoś, komu ufamy, spore napięcie w organizmie, które miało służyć gwałtownej reakcji, być może nawet ratującej życie, musi zostać gdzieś szybko "wyrzucone". Z pomocą przychodzi po raz kolejny śmiech.

W obu przypadkach odgrywa on tę samą rolę — pozwala uczynić życie bardziej znośnym. Dlatego np. żartuje się na makabryczne tematy — żeby je oswoić.

Atawizm (ciekawostka)

Czytałem kiedyś, że znacznie więcej dowcipów wymyślają mężczyźni. Jest to ewolucyjna pozostałość po walkach samców. Z czasem zamiast walki dochodziło do tego, żeby bardziej oponenta przestraszyć (pierwsza emocja), co powodowało śmiech (druga emocja), kiedy ten bardziej wystraszony dawał znak, że pasuje, a wygrywający to starcie — że nie ma już zagrożenia. Śmiech był widocznym znakiem tego, że się kogoś przestraszyło. Z czasem zaczęło to wystarczać. Rozśmieszanie ludzi jest zatem ewolucyjnym spadkiem okazywania wyższości oponentowi.

Pomyślcie o tym następnym razem, kiedy będziecie opowiadać dowcip, samce alfa.

Po ludzku

Opisany powyżej mechanizm wykorzystuje się podczas — świadomego lub nie — konstruowania kawału. Im bardziej wyprowadzi się odbiorcę w pole na pierwszym i drugim etapie, tym większe powstanie napięcie w mózgu, a co za tym idzie — tym większy potem śmiech. Teoretycznie.

Napięcie, emocje, reakcje, połączenia mózgowe — wszystko fajnie, ale jak to wykorzystać? W praktyce jest tak, że ludzi śmieszy, kiedy w znanym kontekście pojawia się coś niespodziewanego lub na odwrót — w jakiejś kosmicznej scenerii natykamy się na coś zwykłego. Do dziś pamiętam specyficzny humor z gry "MDK", gdzie np. plansze nazywane były od różnych miejscowości, ale ich design nie miał nic wspólnego z ziemskimi standardami. Albo w pewnym momencie Kurt, główny bohater, wpada do scenerii rodem z kreskówki. Pierwsze wrażenie jest niesamowite, jakby nagle komuś gry się pomyliły. Potem okazuje się, że to inscenizacja i wszystkie elementy są jak wycięte z tektury.

Kontekst jest bogiem. Plus umiejętne zbudowanie napięcia.

Do boju!

Teoretycznie, znając ten mechanizm, można tworzyć żarty, których samemu się nie rozumie lub nie postrzega jako śmiesznych, a które jednak bawią ludzi. Choć lepiej bawić tym, co nas bawi. W ten sposób mamy pewność co do jednego człowieka, któremu się to spodoba.